Józef Antoni Franciszek Elsner (ur. 1 czerwca 1769 r. w Grodkowie na Śląsku, zm. 18 kwietnia1854 r. w Warszawie) – muzyk, kompozytor, dyrygent, pedagog, wydawca i organizator życia muzycznego, zaliczany jest powszechnie do najwybitniejszych przedstawicieli kultury muzycznej w Polsce pierwszej połowy XIX wieku.
Już za życia cieszył się wielkim uznaniem i autorytetem w polskim środowisku muzycznym, uważany był jednocześnie za prekursora nowych, romantycznych prądów w muzyce. Niepodważalne są jego zasługi na polu pedagogiki muzycznej, szczególnie jako inicjatora, rektora i profesora Szkoły Głównej Muzyki.
Spod jego skrzydeł wyszło wielu wybitnych twórców, na czele z Fryderykiem Chopinem, który bardzo cenił umiejętności swojego profesora. Trudno wreszcie przecenić osiągnięcia Elsnera w zakresie organizacji szeroko rozumianego życia muzycznego. Na szczególną uwagę zasługuje również jego twórczość kompozytorska, bogata i różnorodna pod względem gatunków i form muzycznych, która nie została jeszcze w pełni poznana i doceniona, choć w ostatnim okresie można zaobserwować w tym względzie szereg cennych inicjatyw.
Po okresie nauki w grodkowskiej szkole parafialnej Elsner wyjechał do Wrocławia, gdzie w latach 1781–1788 zdobywał dalsze wykształcenie, zarówno muzyczne w kapeli klasztornej oo. dominikanów oraz w gimnazjum św. Macieja, jak i teologiczne na słynnej Academia Leopoldina, tu również powstały jego pierwsze próby kompozytorskie - dzieła religijne. Po krótkim pobycie w Wiedniu - wyjechał tam, jako stypendysta miasta Grodkowa w 1789 roku z zamiarem studiowania medycyny, co uniemożliwiła mu jednak długotrwała choroba - i Brnie (na przełomie lat 1791 i 1792 był skrzypkiem tamtejszej opery), przeniósł się do Lwowa, gdzie w latach 1792-1799 działał jako kapelmistrz orkiestry teatru miejskiego. Tam też zaprzyjaźnił się z twórcą Teatru Narodowego – Wojciechem Bogusławskim, dzięki któremu poznał polską kulturę i zaczął coraz częściej sięgać do skarbca polskiej muzyki ludowej. Za namową Bogusławskiego przeniósł się do Warszawy, gdzie w pełni rozwinął swoje wszechstronne talenty, nie tylko te czysto muzyczne, głównie kompozytorskie.
Na szczególne podkreślenie zasługuje jego działalność w zakresie organizacji szeroko pojętego życia muzycznego. Ponadto przez 25 lat kierował operą Teatru Narodowego (1799–1824), zreorganizował szkolnictwo muzyczne, inicjując przede wszystkim działalność Szkoły Głównej Muzyki, powołał do życia Towarzystwo Muzyki Kościelnej i Narodowej (1814), prowadził własną sztycharnię nut, założył pierwszy w Polsce miesięcznik nutowy Wybór pięknych dzieł muzycznych i pieśni polskich (w latach 1803–1805). Od roku 1805 był członkiem Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, aktywnie działał też w tamtejszej Resursie Muzycznej, był wreszcie korespondentem jednego z najbardziej prestiżowych i poczytnych ówcześnie periodyków muzycznych – wychodzącej w Lipsku Allgemeine Musikalische Zeitung (w latach 1805 i 1811–1816).
Jako kompozytor Elsner jest autorem oper, symfonii, utworów fortepianowych, utworów na różne składowo zespoły kameralne, kantat i pieśni. Na szczególną uwagę zasługują jego kompozycje religijne. Obok mszy z tekstem łacińskim i polskim, które zajmują pierwszoplanowe miejsce w twórczości muzyka, tworzył nieszpory, opracowania hymnu Te Deum, a także różnorodne motety (głównie graduały i offertoria). Tryumfem artystycznym było wykonanie w 1838 roku oratorium Passio Domini Nostri Jesu Christi, które jest szczytowym osiągnięciem w jego dorobku kompozytorskim.
Znaczna część twórczości religijnej Elsnera zachowała się w Archiwum Klasztoru OO. Paulinów na Jasnej Górze, z którym kontakty kompozytora polegały jedynie na obecności jego dzieł w repertuarze tamtejszej kapeli, ale były o wiele głębsze (np. kontakty z władzami oraz innymi członkami zakonu paulińskiego czy osobiste wpisy do klasztornej księgi pamiątkowej). Wyrazem uznania za jego wkład w rozwój kultury muzycznej jasnogórskiego klasztoru było zaliczenie go 27 września 1829 roku w poczet konfratrów zakonu paulińskiego.
W twórczości religijnej Elsnera możemy odnaleźć z jednej strony najbardziej charakterystyczne cechy śląskiej muzyki kościelnej, m.in. bogactwo form i różnorodność wpływów stylistycznych, umiłowanie tradycji oraz paralelny, blisko ze sobą związany i wzajemnie na siebie wpływający rozwój twórczości muzycznej kościoła katolickiego i ewangelickiego; z drugiej natomiast elementy specyficzne dla ówczesnej twórczości środkowoeuropejskiej, powstającej w kręgu wpływów stylu neapolitańskiego oraz klasycznego. Ponadto obecne są w niej zwiastuny nowej już epoki romantycznej. W kontekście rozwoju polskiej kultury muzycznej, z którą Elsner – ze świadomego wyboru – związał większą część swojego życia, główną jego zasługą było przeszczepienie cech religijnej kultury muzycznej do warszawskiego środowiska rozwoju muzyki kościelnej.
Na szczególne podkreślenie zasługuje tu nie tylko twórczość kompozytorska, niewątpliwie najbardziej znacząca, ale też jego działalność wydawnicza, popularyzatorska oraz organizacyjna.
źródło: Narodowy Instytut Fryderyka Chopina